ગુજરાતમાં રૂફટોપ સોલાર પેનલને બહુ ઓછી સંભાળ જોઈએ, પણ ધૂળને અવગણી શકાય નહીં. મોટાભાગના ઘરોમાં ધૂળનું પડ જામે ત્યારે સાદા પાણીથી હળવી સફાઈ, રોજના યુનિટ પર નજર અને ચોમાસા પહેલાં એક સરખી તપાસ પૂરતી છે. વીજળીને લગતું દરેક કામ ઇન્સ્ટોલર (installer) જ કરે.
ગુજરાતમાં પેનલ આટલી ઝડપથી કેમ ગંદી થાય છે
ઓક્ટોબરથી મે સુધી, એટલે કે લગભગ આઠ મહિના, ગુજરાતના મોટાભાગના વિસ્તારમાં વરસાદ નહિવત હોય છે. કાચ પર ધૂળ બેસે છે અને ત્યાં જ રહે છે. મુખ્ય રસ્તા, બાંધકામ, ખેતર, ખાણ કે ઔદ્યોગિક વિસ્તારની નજીકના ઘરોમાં ધૂળ વધુ ઝડપથી જામે છે.
બીજાં કારણો પણ છે:
- પક્ષીની ચરક, જે ધૂળ કરતાં વધુ નુકસાન કરે છે કારણ કે તે એક જગ્યાએ પ્રકાશ પૂરેપૂરો રોકી દે છે.
- હવામાં ખારાશ, કચ્છ, સૌરાષ્ટ્ર અને દક્ષિણ ગુજરાતના દરિયાકાંઠાના શહેરોમાં, જે કાચ પર ઝાંખું પડ છોડે છે.
- પાંદડાં અને સૂકી ડાળીઓ, જો છતની નજીક ઝાડ હોય.
- કાદવના ડાઘ, ચોમાસાના પહેલા ઝાપટા પછી, જ્યારે વરસાદ પહેલેથી જામેલી ધૂળ સાથે ભળે છે.
ગંદો કાચ પોતે પેનલને નુકસાન નથી કરતો, પણ સેલ સુધી પહોંચતો પ્રકાશ ઘટાડે છે. એટલે તમે જેટલા યુનિટ માટે પૈસા ખર્ચ્યા છે તેના કરતાં ઓછા યુનિટ બને છે.
પેનલને સફાઈની જરૂર છે એ કેવી રીતે ખબર પડે
ફક્ત કેલેન્ડર જોઈને સફાઈ ન કરો, ઇન્વર્ટર (inverter) શું કહે છે તે જુઓ. મોટાભાગના ઇન્વર્ટર નાની સ્ક્રીન પર કે ફોન એપમાં આજના યુનિટ બતાવે છે.
સારી રીતે લગાવેલી સિસ્ટમ ગુજરાતના મોટાભાગના વિસ્તારમાં આખા વર્ષની સરેરાશે રોજ પ્રતિ kW લગભગ 4 થી 4.5 યુનિટ બનાવે છે. કચ્છ અને સૌરાષ્ટ્રમાં થોડું વધુ, દક્ષિણ ગુજરાતમાં થોડું ઓછું. કેન્દ્રના નવી અને નવીનીકરણીય ઊર્જા મંત્રાલયના રૂફટોપ સોલાર FAQ મુજબ સ્વચ્છ તડકાવાળા દિવસે 1 kW પ્લાન્ટ 4 થી 5.5 યુનિટ બનાવી શકે છે.
એટલે 3 kW સિસ્ટમ સ્વચ્છ દિવસે આશરે 12 થી 16 યુનિટ આપવી જોઈએ. સાદી રીત:
- પેનલ સાફ થયા પછીના થોડા સ્વચ્છ, તડકાવાળા દિવસોના યુનિટ નોંધી લો.
- દર એક-બે અઠવાડિયે એવા જ તડકાવાળા દિવસે ફરી જુઓ.
- ઉત્પાદન સ્પષ્ટ રીતે ઘટ્યું હોય અને ધૂળનું પડ દેખાય, તો સફાઈનો સમય થઈ ગયો.
પેનલ સાફ દેખાતી હોય છતાં ઉત્પાદન અચાનક ઘણું ઘટે, કે ઇન્વર્ટર પર એરર દેખાય, તો એ સફાઈનો પ્રશ્ન નથી. ઇન્સ્ટોલરને ફોન કરો.
સોલાર પેનલ સલામત રીતે કેવી રીતે સાફ કરવી
સૌથી પહેલાં પેનલ કંપનીની મેન્યુઅલ જુઓ અથવા ઇન્સ્ટોલરને પૂછો. કેટલીક વોરંટી (warranty)માં સફાઈની રીત લખેલી હોય છે, અને ખોટી રીત વાપરો તો કંપનીને ક્લેમ નકારવાનું કારણ મળી શકે.
સામાન્ય સલામત રીત આવી છે:
- યોગ્ય સમય પસંદ કરો. વહેલી સવારે કે સાંજે સાફ કરો. ગુજરાતના ઉનાળાની બપોરે કાચ ખૂબ ગરમ હોય છે, તેના પર ઠંડું પાણી નાખવું સારું નથી.
- પહેલાં સાદું પાણી. પાઇપમાંથી ધીમો પ્રવાહ કે ડોલનું પાણી મોટાભાગની ધૂળ ઢીલી કરવા પૂરતું છે.
- નરમ સાધન વાપરો. લાંબા હેન્ડલવાળું નરમ બ્રશ, સ્પોન્જ કે માઇક્રોફાઇબર મોપ. સ્ટીલ ઊન, કડક સ્ક્રબર કે ઘસાય એવું કંઈ ન વાપરો.
- કડક કેમિકલ નહીં. વોશિંગ પાવડર, એસિડ કે કડક ક્લીનર નહીં. પક્ષીની ચરક પાણીથી ન નીકળે તો થોડી મિનિટ પલાળીને હળવેથી લૂછો.
- પ્રેશર વોશર નહીં. વધુ દબાણવાળી ધાર સીલ અને ફ્રેમની કિનારીને નુકસાન કરી શકે.
- પેનલ પર ક્યારેય ઊભા ન રહો કે ચાલો નહીં. બાજુમાંથી કે સલામત પ્લેટફોર્મ પરથી કામ કરો.
- વાયરિંગથી દૂર રહો. કેબલ, કનેક્ટર કે જંક્શન બોક્સને હાથ ન લગાડો, અને ધોતા પહેલાં કંઈ બંધ કરવું કે નહીં તે ઇન્સ્ટોલરને પૂછી લો.
ખારા પાણી વિશે એક વાત. ગુજરાતના ઘણા ઘરોમાં બોરનું પાણી આવે છે જેમાં ક્ષાર વધુ હોય છે. તે કાચ પર સુકાય તો સફેદ ડાઘ છોડે છે, જે સમય જતાં પ્રકાશ રોકે છે. શક્ય હોય તો ઓછા ક્ષારવાળું પાણી, જેમ કે નગરપાલિકાનું પાણી કે સંગ્રહેલું વરસાદી પાણી વાપરો. RO નું રિજેક્ટ પાણી ન વાપરો, તે વધુ ખારું હોય છે. સાફ માઇક્રોફાઇબર મોપથી કાચ કોરો કરી દેવાથી પણ ફાયદો થાય છે.
છત પર જવાનો સલામત રસ્તો ન હોય, પેરાપેટ ન હોય, કે પેનલ ઊંચે લગાવેલી હોય, તો ઉપર ન ચડો. ઇન્સ્ટોલર કે યોગ્ય સેફ્ટી સાધનો ધરાવતી સફાઈ સેવાને બોલાવો.
ઉનાળાની ગરમી: શું અસર થાય અને શું કરી શકાય
સોલાર પેનલને તડકો ગમે છે, ગરમી નહીં. એપ્રિલ-મેની ખૂબ ગરમ બપોરે, એટલા જ તડકાવાળા ઠંડા દિવસની સરખામણીએ, ઉત્પાદન થોડું ઘટે છે. આ સામાન્ય છે અને સિસ્ટમ એ ધ્યાનમાં રાખીને જ બનેલી હોય છે.
શું મદદ કરે:
- પેનલ નીચેની જગ્યા ખુલ્લી રાખો. નીચેથી હવા પસાર થવી જોઈએ. સ્ટ્રક્ચરની બરાબર નીચે સામાન, પાણીની ટાંકી કે તાડપત્રી ન રાખો.
- ઇન્વર્ટરને ઠંડું રાખો. તે છાંયડાવાળી, હવાઉજાસવાળી જગ્યાએ હોવું જોઈએ, બપોરના સીધા તડકામાં કે બંધ બોક્સમાં નહીં. ખૂબ ગરમ લાગે કે ગરમીની ચેતવણી બતાવે તો ઇન્સ્ટોલરને જણાવો.
- ધૂળિયા ઉનાળાના અઠવાડિયામાં વધુ વાર સાફ કરો. ધૂળ અને ગરમી સાથે હોય ત્યારે ઉત્પાદન પર સૌથી વધુ અસર થાય છે.
ચોમાસું: પહેલાં, દરમિયાન અને પછી
વરસાદ થોડી ધૂળ ધોઈ નાખે છે, પણ યોગ્ય તપાસની જગ્યા લઈ શકતો નથી. ગુજરાતનું ચોમાસું તેજ પવન, ભારે વરસાદ અને વીજળીના તોફાન લાવે છે, અને દરિયાકાંઠાના જિલ્લાઓમાં ક્યારેક વાવાઝોડાની ચેતવણી પણ આવે છે.
ચોમાસા પહેલાં (મે કે જૂનની શરૂઆતમાં) ઇન્સ્ટોલરને આ તપાસવાનું કહો:
- સ્ટ્રક્ચરના બોલ્ટ અને ક્લેમ્પ ટાઇટ છે અને કાટ નથી લાગ્યો.
- અર્થિંગ (earthing) અને લાઇટનિંગ અરેસ્ટર (lightning arrester) બરાબર જોડાયેલા છે.
- કેબલ બાંધેલા છે, લટકતા નથી કે પાણીના રસ્તામાં પડેલા નથી.
- જંક્શન બોક્સ અને કનેક્ટર સીલ છે.
- સ્ટ્રક્ચર પાસેના છતના પાણીના નિકાલ બંધ નથી.
ચોમાસા દરમિયાન ભીની, લપસણી છત પર સફાઈ માટે ન જાઓ. વાદળછાયા દિવસોમાં ઉત્પાદન સ્વાભાવિક રીતે ઓછું રહેશે, એટલે સળંગ થોડા ઓછા યુનિટવાળા દિવસોથી ગભરાશો નહીં.
મોટા તોફાન પછી સલામત જગ્યાએથી પેનલ જુઓ. કંઈ ખસેલું, તૂટેલું કે ઢીલું લાગે, કે ઇન્વર્ટર પર એરર દેખાય, તો કંઈપણ અડતાં પહેલાં ઇન્સ્ટોલરને ફોન કરો.
ઇન્સ્ટોલરે શું સંભાળવું જોઈએ
તમારું કામ મુખ્યત્વે સફાઈ અને યુનિટ પર નજર રાખવાનું છે. વીજળીની તપાસ, સ્ટ્રક્ચર ટાઇટ કરવું, ઇન્વર્ટરની ખામી અને કોઈપણ રિપેર ઇન્સ્ટોલરની જવાબદારી છે.
સહી કરતાં પહેલાં લેખિતમાં પૂછો કે કઈ જાળવણી સામેલ છે, કેટલા વર્ષ માટે, ફરિયાદ પર કેટલી ઝડપથી આવશે, અને મુલાકાત કે સફાઈ તેમાં આવે છે કે નહીં. PM સૂર્ય ઘર યોજના (PM Surya Ghar) હેઠળ લગાવો તો વેન્ડર નેશનલ પોર્ટલ પર રજિસ્ટર્ડ હોવો જરૂરી છે. MNREની ઓપરેશનલ ગાઇડલાઇન્સ મુજબ રજિસ્ટર્ડ વેન્ડરે કમિશનિંગથી 5 વર્ષ સુધી મફત રિપેર અને જાળવણી આપવાની છે, જેને કોમ્પ્રિહેન્સિવ મેન્ટેનન્સ કોન્ટ્રાક્ટ (CMC) કહે છે. સફાઈ માટેની મુલાકાત તેમાં આવે છે કે નહીં તે પૂછો, ચોક્કસ શરતો કરારમાં લખાવો અને દરેક વોરંટી કાર્ડ સાચવી રાખો. યોજના કેવી રીતે કામ કરે છે તે જાણવા ગુજરાતમાં PM સૂર્ય ઘર સબસિડી વિશેનું અમારું માર્ગદર્શન વાંચો.
આખા વર્ષની સાદી દિનચર્યા
| મહિના | શું કરવું |
|---|---|
| ઓક્ટોબરથી ફેબ્રુઆરી | ધૂળનું પડ દેખાય ત્યારે સાફ કરો, સામાન્ય રીતે દર થોડા અઠવાડિયે. તડકાવાળા દિવસે યુનિટ જુઓ. |
| માર્ચથી મે | સૌથી વધુ ધૂળ અને ગરમી. વધુ વાર સાફ કરો, ફક્ત વહેલી સવારે. ચોમાસા પહેલાંની તપાસ બુક કરો. |
| જૂનથી સપ્ટેમ્બર | વરસાદ મદદ કરે છે. ભીની છત પર ન ચડો. તોફાન પછી પેનલ અને ઇન્વર્ટર તપાસો. |
| વર્ષમાં એક વાર | ઇન્સ્ટોલર પાસે પૂરી તપાસ: વાયરિંગ, અર્થિંગ, સ્ટ્રક્ચર, ઇન્વર્ટર. |
હવે શું કરવું
તમારી પાસે સોલાર હોય તો આજથી જ તડકાવાળા દિવસોના રોજના યુનિટ નાની નોટબુક કે ફોનમાં લખવાનું શરૂ કરો. એક મિનિટ લાગે છે અને ખામી વહેલી પકડવાનો આ સૌથી સહેલો રસ્તો છે. હજુ સિસ્ટમનું આયોજન કરતા હો, તો બીજું કંઈ સરખાવતા પહેલાં દરેક ઇન્સ્ટોલરને પૂછો કે તેમની જાળવણી યોજનામાં શું આવે છે. ઘરના રૂફટોપ સોલાર વિશે વધુ વાંચો, અને તમે ઇચ્છો તો અમે તમને તમારી નજીકના એક ચેક કરેલા ઇન્સ્ટોલર સાથે જોડી શકીએ.
આ માર્ગદર્શિકા સામાન્ય માહિતી છે, સલાહ નથી. યોજનાના નિયમો અને રકમ બદલાય છે, એટલે નિર્ણય લેતા પહેલા સત્તાવાર પોર્ટલ કે તમારી DISCOM પાસે ખાતરી કરો.