ગુજરાતમાં રૂફટોપ સોલાર વિશેની મોટાભાગની શંકાઓ પડોશીઓ વચ્ચે ફરતી અડધી સાચી વાતોમાંથી આવે છે. ટૂંકમાં: ચોમાસામાં પણ સોલાર ચાલે છે (ફક્ત ઓછું), સામાન્ય ઓન-ગ્રિડ (on-grid) સિસ્ટમ લાઇટ જાય ત્યારે ચાલતી નથી, અને સબસિડી ફક્ત મોટી સિસ્ટમ લેવાથી નહીં પણ પેનલ અને વેન્ડરના નિયમો પર આધાર રાખે છે. અહીં નવ સામાન્ય ગેરમાન્યતાઓ અને સત્તાવાર નિયમો તથા ડેટા ખરેખર શું કહે છે તે જોઈએ.
સોલાર કેટલી વીજળી બનાવે તે વિશેની ગેરમાન્યતાઓ
ગેરમાન્યતા 1: "ચોમાસામાં સોલાર નકામું છે"
ચોમાસામાં ઉત્પાદન ઘટે છે, પણ બંધ નથી થતું. પેનલ ફક્ત સીધા તડકાથી નહીં, દિવસના અજવાળાથી ચાલે છે. યુરોપિયન કમિશનના સોલાર કેલ્ક્યુલેટર PVGISના અંદાજ મુજબ જુલાઈ-ઓગસ્ટમાં મોટાભાગના ગુજરાતમાં રોજ પ્રતિ kW આશરે 2.5 થી 3 યુનિટ બને છે. ફેબ્રુઆરીથી એપ્રિલમાં આ આંકડો આશરે 5.2 હોય છે.
એટલે ચોમાસાના મહિના સૌથી સારા મહિનાઓનું લગભગ અડધું આપે છે, અને બાકીના આઠ-નવ મહિના તેની પૂરી ભરપાઈ કરી દે છે. વરસાદ ઉનાળાની ધૂળ પણ મફતમાં ધોઈ નાખે છે. અમદાવાદ, રાજકોટ, સુરત અને કચ્છના મહિનાવાર આંકડા અમારી ગુજરાતમાં ઋતુ પ્રમાણે સોલાર ઉત્પાદન પોસ્ટમાં છે.
ગેરમાન્યતા 2: "જેટલી વધુ ગરમી, એટલી વધુ વીજળી"
વીજળી તડકાથી બને છે, ગરમીથી નહીં. પેનલ બહુ ગરમ થાય ત્યારે તેની કાર્યક્ષમતા થોડી ઘટે છે. એટલે જ PVGISના અંદાજમાં ગુજરાતનો સૌથી ગરમ મહિનો મે, ફેબ્રુઆરીથી એપ્રિલ કરતાં થોડો ઓછો આવે છે. શિયાળાના ઠંડા, સ્વચ્છ દિવસો ઘણીવાર બહુ સારું ઉત્પાદન આપે છે.
ગરમી એ ગુજરાતમાં સોલાર ટાળવાનું કારણ નથી. તેનો અર્થ ફક્ત એટલો કે સૌથી સારા મહિના હંમેશા સૌથી ગરમ નથી હોતા, અને પેનલની નીચે હવાની અવરજવર સારી હોય તો ફાયદો થાય છે.
લાઇટ જાય ત્યારે શું થાય, તે વિશેની ગેરમાન્યતા
ગેરમાન્યતા 3: "સોલાર હશે તો લોડ શેડિંગમાં પણ લાઇટ રહેશે"
સામાન્ય ઓન-ગ્રિડ સિસ્ટમમાં નહીં, અને PM સૂર્ય ઘર હેઠળ મોટાભાગનાં ઘરો આ જ સિસ્ટમ લગાવે છે. MNREના ટેકનિકલ નિયમો મુજબ આ સિસ્ટમમાં આઇલેન્ડિંગ પ્રોટેક્શન (islanding protection) ફરજિયાત છે: ગ્રિડ (grid) બંધ થાય ત્યારે ઇન્વર્ટર (inverter)એ થોડા સમયમાં બંધ થવું જ પડે. તેનાથી તમારી પેનલ એવી લાઇનમાં વીજળી નથી મોકલતી જેને લાઇનમેન બંધ સમજીને કામ કરતા હોય. આ નિયમ MNREની યોજનાની ઓપરેશનલ ગાઇડલાઇન્સમાં છે.
એટલે લાઇટ જાય ત્યારે, તડકાવાળી બપોરે પણ, ઓન-ગ્રિડ સિસ્ટમ બંધ થઈ જાય છે. બેકઅપ જોઈતું હોય તો બેટરીવાળી હાઇબ્રિડ (hybrid) સિસ્ટમ જોઈએ. ફાયદા-ગેરફાયદા અમારી ઓન-ગ્રિડ, હાઇબ્રિડ અને ઓફ-ગ્રિડ સોલાર પોસ્ટમાં સમજાવ્યા છે.
સબસિડી વિશેની ગેરમાન્યતાઓ
ગેરમાન્યતા 4: "કોઈ પણ પેનલ પર સબસિડી મળે"
આ ભૂલથી આખી સબસિડી જઈ શકે છે. PM સૂર્ય ઘર હેઠળ પેનલ DCR (Domestic Content Requirement) વાળી હોવી જોઈએ, એટલે કે ભારતમાં બનેલા સેલથી ભારતમાં બનેલી. MNREની ગાઇડલાઇન્સ સ્પષ્ટ કહે છે કે કોઈ પણ રીતે નોન-DCR મોડ્યુલ વાપર્યા હોય તો ઇન્સ્ટોલેશન સબસિડી માટે અયોગ્ય ઠરે છે. પેનલનું મોડેલ MNREની ALMM યાદીમાં હોવું જોઈએ, અને કામ નેશનલ પોર્ટલ પર નોંધાયેલા વેન્ડર (vendor) દ્વારા થવું જોઈએ.
સહી કરતાં પહેલાં પેનલની કંપની અને મોડેલ લેખિતમાં માંગો અને ચકાસો. કેવી રીતે, તે અમારી DCR અને નોન-DCR પેનલ તથા ALMM પોસ્ટમાં છે.
ગેરમાન્યતા 5: "મોટી સિસ્ટમ એટલે મોટી સબસિડી"
ફક્ત 3 kW સુધી. ઘરો માટે સબસિડી પહેલા 2 kW માટે ₹30,000 પ્રતિ kW અને ત્રીજા kW માટે ₹18,000 છે, એટલે મહત્તમ ₹78,000. MNREની ગાઇડલાઇન્સ મુજબ 3 kWથી વધુ ક્ષમતા પર વધારાની સબસિડી નથી. 5 kWની સિસ્ટમને પણ ₹78,000 જ મળે.
તેનો અર્થ એ નથી કે 3 kW પર જ અટકી જવું. તમારો વપરાશ મોટી સિસ્ટમ માંગતો હોય તો વપરાશ પ્રમાણે કદ રાખો, બસ સબસિડી સાથે વધશે એવી આશા ન રાખો. રકમ અને પગલાં અમારા PM સૂર્ય ઘર સબસિડી પેજ પર છે.
ગેરમાન્યતા 6: "મુફ્ત બિજલી એટલે સરકાર મફત વીજળી આપે છે"
નામનો અર્થ છે તમારી પોતાની છત પરથી મફત વીજળી, સરકાર તરફથી નહીં. યોજનાનો હેતુ રૂફટોપ સોલાર દ્વારા પરિવારોને મહિને 300 યુનિટ સુધી મફત કે ઓછા ખર્ચની વીજળી મળે તેમાં મદદ કરવાનો છે. PIBની યોજના વિશેની માહિતી મુજબ 3 kWની સિસ્ટમ મહિને સરેરાશ 300થી વધુ યુનિટ બનાવી શકે છે.
તમારું બિલ ખરેખર લગભગ શૂન્ય થાય કે નહીં, તે તમારા વપરાશ, સિસ્ટમના ઉત્પાદન અને નેટ મીટરિંગ (net metering)માં તફાવત કેવી રીતે સરભર થાય છે તેના પર આધાર રાખે છે. બિલમાં અમુક ચાર્જ તો પણ દેખાઈ શકે.
આયુષ્ય અને જાળવણી વિશેની ગેરમાન્યતાઓ
ગેરમાન્યતા 7: "પેનલ થોડાં વર્ષ જ ચાલે"
પેનલ લાંબા ગાળા માટે બને છે. યોજના હેઠળના MNREના ટેકનિકલ સ્પેસિફિકેશન મુજબ પેનલે પહેલાં 10 વર્ષ પોતાના રેટેડ આઉટપુટના 90%થી વધુ અને પછીનાં 15 વર્ષ 80%થી વધુ આપવું જોઈએ. એટલે 25 વર્ષનો ગાળો. એ જ ગાઇડલાઇન્સમાંનો નમૂનાનો નેટ મીટરિંગ કરાર પણ 25 વર્ષનો છે.
ઇન્વર્ટરનું આયુષ્ય સામાન્ય રીતે પેનલ કરતાં ઓછું હોય છે. ઇન્સ્ટોલરને પૂછો કે ઇન્વર્ટરની વોરંટી કેટલી છે, અને વોરંટી કાર્ડ સાચવી રાખો.
ગેરમાન્યતા 8: "સોલારમાં બહુ જાળવણી કરવી પડે"
છત પર કોઈ ફરતો ભાગ નથી. મુખ્ય કામ પેનલ સ્વચ્છ રાખવાનું છે, જે ગુજરાતના ધૂળવાળા સૂકા મહિનાઓમાં સૌથી વધુ જરૂરી છે. એ સિવાય ક્યારેક વાયરિંગ, અર્થિંગ (earthing) અને ઇન્વર્ટરની ડિસ્પ્લે જોઈ લેવી સામાન્ય રીતે પૂરતું છે.
MNREની ગાઇડલાઇન્સમાંના નમૂનાના વેન્ડર-ગ્રાહક કરારમાં વેન્ડર તરફથી પાંચ વર્ષની સંપૂર્ણ ઓપરેશન અને મેઇન્ટેનન્સ (operation and maintenance) સેવા, અને DISCOM કમિશન કરે તે તારીખથી 5 વર્ષની સિસ્ટમ વોરંટી છે. તમારા પોતાના કરારમાં આ લેખિતમાં છે કે નહીં તે જુઓ.
કાગળકામ વિશેની ગેરમાન્યતા
ગેરમાન્યતા 9: "કાગળકામમાં મહિનાઓ નીકળી જાય"
પહેલાં કાગળકામ વધારે હતું. જાન્યુઆરી 2024માં MNREએ DISCOMને નક્કી કરેલી યાદી સિવાયના દસ્તાવેજ ન માંગવા કહ્યું, અને ગુજરાતની સરકારી DISCOMને તેનું પાલન કરવાની સૂચના અપાઈ. GERCના નેટ મીટરિંગ નિયમોમાં 2024ના સુધારા મુજબ, 10 kW સુધીની ઘરની સિસ્ટમની સંપૂર્ણ અરજી ટેકનિકલ ફીઝિબિલિટી (technical feasibility) અભ્યાસ વગર સ્વીકારાયેલી ગણાય છે.
હવે મોટાભાગની પ્રક્રિયા નેશનલ પોર્ટલ પર થાય છે, અને સારો ઇન્સ્ટોલર તમારી સાથે મોટાભાગનું અપલોડિંગ કરી આપે છે. છતાં વીજળી બિલ, અરજી અને બેંક ખાતામાં તમારું નામ એકસરખું રાખવું જરૂરી છે.
બીજી ધ્યાન રાખવાની વાત સમય છે. ઓક્ટોબર 2026ની સ્થિતિએ PM સૂર્ય ઘર પોર્ટલ પર લખ્યું છે કે યોજના 31 માર્ચ 2027ના રોજ બંધ થાય છે. અરજી કરતા પહેલાં પોર્ટલ જોઈ લો.
હવે શું કરવું
જે એક શંકા તમને રોકી રહી છે તે પસંદ કરો, અને તમારી પોતાની પરિસ્થિતિ સાથે ચકાસો: છત પર છાંયો, છેલ્લાં 12 બિલ, અથવા લાઇટ જાય ત્યારે ખરેખર બેકઅપ જોઈએ છે કે નહીં. તમે ઇચ્છો તો અમે તમને તમારી નજીકના એક ચેક કરેલા ઇન્સ્ટોલર સાથે જોડી શકીએ, જે સ્થળ પર આવીને તમારા ચોક્કસ પ્રશ્નોના જવાબ આપી શકે.
આ માર્ગદર્શિકા સામાન્ય માહિતી છે, સલાહ નથી. યોજનાના નિયમો અને રકમ બદલાય છે, એટલે નિર્ણય લેતા પહેલા સત્તાવાર પોર્ટલ કે તમારી DISCOM પાસે ખાતરી કરો.