PM-KUSUM કેન્દ્ર સરકારની ખેતર માટેની સોલાર યોજના છે. તેના ત્રણ ભાગ છે: ખેતીની જમીન પર નાના સોલાર પાવર પ્લાન્ટ (ઘટક A), જ્યાં વીજ કનેક્શન નથી ત્યાં સ્ટેન્ડઅલોન સોલાર પંપ (ઘટક B), અને ગ્રીડ સાથે જોડાયેલા પંપને સોલાર પર લાવવા (ઘટક C). ગુજરાતમાં રાજ્યની DISCOMએ ઘટક C હેઠળ આખા ખેતીવાડી ફીડર (feeder)ને સોલાર પર લાવવાનું કામ કર્યું છે.
હાલ યોજના બદલાવના તબક્કામાં છે, એટલે કોઈને પૈસા આપતા કે કંઈ સહી કરતા પહેલાં સ્થિતિ સમજવી જરૂરી છે.
2026ના છેલ્લા મહિનાઓમાં યોજના ક્યાં છે
મૂળ PM-KUSUM યોજનાનો સમયગાળો 31 માર્ચ 2026 સુધી હતો. તે પછી પ્રોજેક્ટનું શું થશે, અને આગલા તબક્કાના નિયમો શું હશે, તેની સત્તાવાર જાહેરાત આ લખતી વખતે અમને મળી નથી. એટલે મુદત વધારવા કે "નવા KUSUM સબસિડી દર" વિશેની કોઈ પણ વાત ત્યાં સુધી સાવચેતીથી લો જ્યાં સુધી તે MNREના PM-KUSUM પેજ, નેશનલ PM-KUSUM પોર્ટલ કે તમારી DISCOM પાસે ન દેખાય.
ખેડૂત માટે આનો અર્થ: જો તમે પહેલેથી મંજૂર થયેલા પ્રોજેક્ટમાં છો, તો સમયમર્યાદા વિશે DISCOM કે અમલીકરણ એજન્સી સાથે ફોલો-અપ કરો. જો નવા છો, તો પૈસા ખર્ચતા પહેલાં DISCOM ઓફિસમાં પૂછો કે તમારા વિસ્તારમાં અરજી ખુલ્લી છે કે નહીં.
ઘટક A: તમારી જમીન પર નાનો સોલાર પ્લાન્ટ
ઘટક A હેઠળ ખેડૂત, ખેડૂતોના જૂથ, સહકારી મંડળી, પંચાયત, ફાર્મર પ્રોડ્યુસર ઓર્ગેનાઇઝેશન (FPO) અને પાણી વપરાશકાર મંડળી 500 kWથી 2 MW સુધીના ગ્રીડ સાથે જોડાયેલા સોલાર પ્લાન્ટ લગાવી શકે છે, સામાન્ય રીતે પડતર કે બિનઉપજાઉ જમીન પર. રાજ્યના વીજ નિયમનકાર નક્કી કરે તે ટેરિફ પર DISCOM વીજળી ખરીદે છે.
જો તમારી પાસે પોતે બનાવવાના પૈસા ન હોય, તો ડેવલપર (developer) તમારી જમીન પર પ્લાન્ટ બનાવી શકે અને તમને નક્કી થયા મુજબ ભાડું (lease rent) મળે. આ લાંબા ગાળાનો જમીનનો નિર્ણય છે, ઘણી વાર 25 વર્ષનો, એટલે લીઝ ધ્યાનથી વાંચો અને સહી પહેલાં સલાહ લો.
મોટા ભાગના એકલા ખેડૂતો માટે ઘટક A કરતાં B કે C વધુ કામનું છે. A એવા લોકો માટે છે જેમની પાસે સબસ્ટેશન નજીક થોડા એકર વપરાયા વગરની જમીન હોય. જમીન પરના પ્લાન્ટ વિશે ગ્રાઉન્ડ-માઉન્ટેડ સોલાર પેજ જુઓ.
ઘટક B: સ્ટેન્ડઅલોન સોલાર પંપ
ઘટક B એવા ખેડૂતો માટે છે જેમના પંપ માટે વીજ કનેક્શન નથી. તેમાં 7.5 HP સુધીના સ્ટેન્ડઅલોન સોલાર પંપને સહાય મળે છે. ગુજરાત સહિત મોટા ભાગના રાજ્યો માટે MNREની યોજના મુજબ:
| હિસ્સો | કોણ ભરે |
|---|---|
| 30% | કેન્દ્ર સરકાર (બેન્ચમાર્ક કે ટેન્ડર કિંમત, જે ઓછી હોય તેના પર) |
| ઓછામાં ઓછા 30% | રાજ્ય સરકાર |
| 40% સુધી | ખેડૂત (તેનો મોટો ભાગ બેંક લોનથી થઈ શકે) |
MNREના પોતાના પેજ પર લખ્યું છે કે બેંક લોન સાથે ખેડૂતે શરૂઆતમાં આશરે 10% જ ભરવાના થાય અને બાકીની લોન લઈ શકાય. ઉત્તર-પૂર્વના રાજ્યો, પહાડી રાજ્યો અને ટાપુઓને 50% કેન્દ્રીય સહાય મળે છે, પણ ગુજરાત એ યાદીમાં નથી.
સ્ટેન્ડઅલોન પંપ ફક્ત તડકો હોય ત્યારે જ ચાલે છે. મોડી સવારથી બપોર સુધી સૌથી વધુ પાણી ખેંચે અને વાદળવાળા દિવસે ઓછું. ટપક (drip) અને ફુવારા (sprinkler) પદ્ધતિ અને ખેત તલાવડી કે ટાંકીમાં સંગ્રહ સાથે તે સારું ચાલે છે. સોલાર વોટર પંપ પેજ પર વધુ માહિતી છે.
ઘટક C: ગ્રીડ સાથે જોડાયેલા પંપને સોલાર પર લાવવા
ગુજરાતમાં ઘણા ખેતીના પંપ પહેલેથી ગ્રીડ પર છે, એટલે અહીં ઘટક C ઘણો મહત્વનો છે. તેના બે રસ્તા છે.
એક-એક પંપનું સોલારાઇઝેશન
તમારું વીજ કનેક્શન ચાલુ રહે અને 7.5 HP સુધીના હાલના પંપ સાથે સોલાર પેનલ ઉમેરાય. સોલાર ક્ષમતા પંપના kW કરતાં બમણી સુધી રાખી શકાય. વધારાની વીજળી, જેમ કે જે દિવસે પિયત ન કરો, તે નિયમનકારે મંજૂર કરેલા દરે DISCOMને વેચી શકાય. સોલાર ભાગ માટે કેન્દ્રીય સહાય ઘટક B જેવી જ 30%ની પદ્ધતિએ છે.
ફીડર લેવલ સોલારાઇઝેશન
અહીં ખેડૂતે પોતે કંઈ લગાવવાનું નથી. DISCOM કે ડેવલપર આખા ફીડરના ખેતીવાડી વપરાશ જેટલો સોલાર પ્લાન્ટ બનાવે છે, અને એ ફીડર પરના ખેડૂતોને પિયત માટે દિવસે વીજળી મળે છે. ગુજરાતની સરકારી DISCOMએ ઘટક C હેઠળ આ માટે ટેન્ડર બહાર પાડ્યા છે. ટ્રેડ મીડિયાના અહેવાલ મુજબ, દાખલા તરીકે, PGVCLએ 2023માં 11 kV ફીડર સોલાર પર લાવવા 921 MW માટે બિડ મંગાવી હતી, અને DGVCLએ જાન્યુઆરી 2025માં 514 ખેતીવાડી ફીડર માટે 160 MWના પ્રોજેક્ટ આપ્યા. એટલે KUSUM વિશે તમે અલગ અરજીથી નહીં પણ પોતાના ફીડર દ્વારા સાંભળો એવું બની શકે.
જો તમારો ફીડર સોલાર પર આવી રહ્યો હોય, તો એ ભાગ માટે તમારે પોતે કંઈ લગાવવાનું નથી. વધુ જાણકારી માટે તમારી DISCOMની સબ-ડિવિઝન ઓફિસ યોગ્ય જગ્યા છે.
તમારું રક્ષણ કરતા નિયમો
કોઈ પણ ઘટક હોય, આ મુદ્દા લાગુ પડે છે:
- ફક્ત સત્તાવાર રસ્તો વાપરો. PM-KUSUM માટે "રજિસ્ટ્રેશન ફી" ઉઘરાવતી નકલી વેબસાઇટ સામે MNREએ એકથી વધુ વાર જાહેર ચેતવણી આપી છે. જે વેબસાઇટ, WhatsApp લિંક કે એજન્ટની ખાતરી ન થાય તેને પૈસા ન આપો. તમારો હિસ્સો રાજ્યની અમલીકરણ એજન્સી મારફતે જમા થાય છે, કોઈ અજાણ્યા ખાતામાં નહીં.
- માન્ય સાધનો. સરકારી યોજનાની પેનલ ડોમેસ્ટિક કન્ટેન્ટ (DCR) અને ALMMના નિયમ મુજબ હોવી જોઈએ. તેનો અર્થ DCR અને નોન-DCR પેનલ અને ALMM લેખમાં સમજાવ્યો છે.
- જમીન અને પંપના કાગળ. 7/12નો ઉતારો, હાલના વીજ કનેક્શનની વિગત (ઘટક C માટે) અને બેંકની વિગત તૈયાર રાખો. ચોક્કસ યાદી અરજી બહાર પડે ત્યારે નક્કી થાય છે.
- પંપની સાઇઝ. કેન્દ્રીય સહાય 7.5 HP સુધી મર્યાદિત છે. ક્યારેક મોટો પંપ લગાવી શકાય, પણ સહાય 7.5 HPના સ્તર સુધી જ મળે.
ખાનગી ખેતર સોલાર સિસ્ટમનો વિકલ્પ?
કેટલાક ખેડૂતો યોજનાની રાહ જોવા નથી માંગતા, અથવા તેમની જરૂરિયાત યોજનામાં આવતી નથી, જેમ કે ફાર્મહાઉસ, કોલ્ડ સ્ટોરેજ કે પ્રોસેસિંગ શેડ માટે સોલાર. એવા કિસ્સામાં ખાનગી ઓન-ગ્રીડ (on-grid) કે ઓફ-ગ્રીડ (off-grid) સિસ્ટમ લગાવી શકાય, પણ તેના પર KUSUM સબસિડી મળતી નથી.
પિયત સાથે જોડાયેલી કોઈ પણ બાબત માટે પહેલાં DISCOM પાસે KUSUMનો રસ્તો ચકાસો, કારણ કે કેન્દ્ર અને રાજ્યની સહાય મોટી છે.
હવે શું કરવું
તમારું લાઇટ બિલ કે કનેક્શનની વિગત લઈને DISCOMની સબ-ડિવિઝન ઓફિસે જાઓ અને ત્રણ સવાલ પૂછો: મારો ફીડર ફીડર સોલારાઇઝેશનમાં આવે છે? ઘટક B કે C હેઠળ વ્યક્તિગત અરજી ખુલ્લી છે? અને કયું સત્તાવાર પોર્ટલ વાપરવું? જવાબ અને તારીખ લખી રાખો. પછી ફાર્મહાઉસ કે શેડ માટે ખાનગી સિસ્ટમ જોઈએ, તો અમે તમને નજીકના એક ચેક કરેલા ઇન્સ્ટોલર સાથે જોડી આપી શકીએ.
આ માર્ગદર્શિકા સામાન્ય માહિતી છે, સલાહ નથી. યોજનાના નિયમો અને રકમ બદલાય છે, એટલે નિર્ણય લેતા પહેલા સત્તાવાર પોર્ટલ કે તમારી DISCOM પાસે ખાતરી કરો.