ગુજરાતના મોટા ભાગના સપાટ RCC ધાબા પર સોલાર પેનલ લગાવી શકાય છે. તે કેટલી સારી રીતે કામ કરશે તે ચાર બાબતો પર આધાર રાખે છે: ધાબાનો કેટલો ભાગ છાંયડા વગરનો રહે છે, પેનલ કઈ દિશામાં રાખી શકાય છે, કેટલી ખાલી જગ્યા છે, અને સ્ટ્રક્ચર (structure) મજબૂત છે કે નહીં. ઇન્સ્ટોલર આવે તે પહેલાં આમાંનું મોટા ભાગનું તમે એક બપોરમાં જાતે તપાસી શકો.
તમારું પોતાનું ધાબું તપાસવાની સરળ રીત આ રહી.
છાંયો: સૌથી મહત્વની બાબત
છાંયો લોકો ધારે તેના કરતાં વધુ નુકસાન કરે છે. પેનલ સ્ટ્રિંગ (string)માં જોડાયેલી હોય છે, એટલે એક પેનલના થોડા ભાગ પર છાંયો આવે તો પણ આખી સ્ટ્રિંગનું ઉત્પાદન ઘટી શકે. જે ધાબા પર બપોરે તડકો હોય પણ સવારે 9 અને સાંજે 4 વાગ્યે છાંયો હોય, ત્યાં રોજના યુનિટ (units)માં સારો એવો ઘટાડો થાય છે.
ચોખ્ખા દિવસે ત્રણ વાર ધાબા પર જાઓ: આશરે સવારે 9, બપોરે 12 અને સાંજે 4 વાગ્યે. જુઓ કે છાંયો ક્યાંથી પડે છે:
- પાણીની ટાંકી અને સીડીની મમટી. ગુજરાતી ઘરોમાં સૌથી સામાન્ય કારણ.
- પાડોશી મકાન. તમારી દક્ષિણ, પૂર્વ કે પશ્ચિમ બાજુનું ઊંચું મકાન ઉત્તર બાજુના મકાન કરતાં ઘણું વધુ અસર કરે છે.
- ઝાડ. બાજુનો લીમડો કે પીપળો તમારી પેનલના 25 વર્ષમાં ઘણો મોટો થઈ શકે.
- મોબાઇલ ટાવર, ડિશ એન્ટેના અને પેરાપેટ (parapet) દીવાલ. શિયાળામાં 3 ફૂટની પેરાપેટ પણ નીચી પેનલ પર છાંયો પાડે છે.
શિયાળો સૌથી મહત્વનો છે, કારણ કે નવેમ્બરથી જાન્યુઆરી સુધી સૂર્ય નીચો રહે છે અને છાંયા લાંબા પડે છે. ડિસેમ્બરમાં સવારે 10 વાગ્યે જે જગ્યા છાંયડા વગરની હોય, તે સામાન્ય રીતે આખું વર્ષ મોટા ભાગે ખુલ્લી રહે છે.
છાંયાની સમસ્યા હોય તો ઇન્સ્ટોલર પેનલને ટાંકીથી ઊંચા સ્ટ્રક્ચર (elevated structure) પર લગાવી શકે, ટાંકી ખસેડી શકે, કે ફક્ત ખુલ્લા ભાગનો ઉપયોગ કરી શકે. સાઇટ વિઝિટ (site visit) વખતે આ વિકલ્પો વિશે પૂછો.
દિશા અને ઢાળ
ગુજરાત ઉત્તર ગોળાર્ધમાં છે, એટલે સૂર્ય આકાશના દક્ષિણ ભાગમાંથી પસાર થાય છે. દક્ષિણ તરફ મોં રાખેલી પેનલ વર્ષ દરમિયાન સૌથી વધુ ઊર્જા મેળવે છે. સપાટ ધાબા પર ઇન્સ્ટોલર ફ્રેમ પર પેનલને દક્ષિણ તરફ ત્રાંસી રાખે છે, એટલે તમારા ઘરનું મોં કઈ દિશામાં છે તેનાથી બહુ ફરક પડતો નથી.
સ્થિર પેનલ માટે આશરે 20 થી 25 ડિગ્રીનો ઢાળ (tilt), જે ગુજરાતના અક્ષાંશની નજીક છે, સામાન્ય છે. કેટલાક ઇન્સ્ટોલર પવનનું દબાણ ઘટાડવા થોડો ઓછો ઢાળ રાખે છે, જેનાથી ઉત્પાદનમાં થોડો જ ફરક પડે છે.
પૂર્વ અને પશ્ચિમ તરફની ગોઠવણી પણ ચાલે છે. તેમાં દક્ષિણ કરતાં કુલ ઉત્પાદન થોડું ઓછું આવે, પણ સવાર-સાંજ વધુ ફેલાયેલું રહે. ઉત્તર તરફની પેનલ સૌથી નબળો વિકલ્પ છે, તે ટાળવી.
ગુજરાતના મોટા ભાગમાં સારી રીતે લગાવેલી સિસ્ટમ સરેરાશ રોજ 1 kW દીઠ આશરે 4 થી 4.5 યુનિટ આપે છે. કચ્છ અને સૌરાષ્ટ્રમાં થોડું વધારે, અને દક્ષિણ ગુજરાતમાં ચોમાસામાં ઓછું. આ આંકડા અંદાજિત ગણો.
જગ્યા: કેટલું ધાબું જોઈએ
PIB દ્વારા પ્રકાશિત MNREના FAQ મુજબ દરેક 1 kW રૂફટોપ સોલાર માટે આશરે 10 થી 12 ચોરસ મીટર છાંયડા વગરની જગ્યા જોઈએ. ચોરસ ફૂટમાં આ આશરે 110 થી 130 ચો.ફૂટ પ્રતિ kW થાય.
| સિસ્ટમની સાઇઝ | જોઈતી છાંયડા વગરની જગ્યા (અંદાજે) |
|---|---|
| 2 kW | 20 થી 24 ચો.મી. (આશરે 215 થી 260 ચો.ફૂટ) |
| 3 kW | 30 થી 36 ચો.મી. (આશરે 325 થી 390 ચો.ફૂટ) |
| 5 kW | 50 થી 60 ચો.મી. (આશરે 540 થી 645 ચો.ફૂટ) |
આ વાપરી શકાય તેવી જગ્યા છે, એટલે કે ટાંકી, સીડી, ચાલવાનો રસ્તો અને છાંયાવાળી જગ્યા બાદ કર્યા પછીની. વધુ વોટેજ (wattage)ની પેનલને 1 kW દીઠ થોડી ઓછી જગ્યા જોઈએ, એટલે ઇન્સ્ટોલરનો લેઆઉટ થોડો અલગ હોઈ શકે.
ટેપથી ધાબાનો ખુલ્લો ભાગ માપો અને તમારી જોઈતી સાઇઝ સાથે સરખાવો. કેટલી સાઇઝ જોઈએ તેની ખાતરી ન હોય, તો ઘર માટે કેટલી સાઇઝની સોલાર સિસ્ટમ લેખમાં લાઇટ બિલ પરથી ગણતરી સમજાવી છે.
સ્ટ્રક્ચર: સ્લેબ, વોટરપ્રૂફિંગ અને પવન
એ જ MNRE FAQ કહે છે કે પૂરતી ભાર સહન કરવાની ક્ષમતા ધરાવતા કોઈ પણ પ્રકારના ધાબા પર રૂફટોપ સોલાર લગાવી શકાય. ગુજરાતના મોટા ભાગના ઘરોમાં RCC સ્લેબ હોય છે, જે સામાન્ય રીતે પેનલ અને સ્ટ્રક્ચરનો ભાર સહેલાઈથી ઉપાડે છે. છતાં આ ચેતવણીના સંકેત જુઓ:
- ધાબાની નીચેની છતમાં તિરાડ, લીકેજ કે ભેજના ડાઘ
- જૂનું વોટરપ્રૂફિંગ (waterproofing) જે ફરી કરાવવાનું થયું હોય
- નબળું કે કામચલાઉ છાપરું, જેમ કે એક્સટેન્શન પર એસ્બેસ્ટોસ કે જૂના પતરાં
પેનલ લગાવતા પહેલાં લીકેજ અને વોટરપ્રૂફિંગ ઠીક કરાવો. પછીથી ધાબું રિપેર કરવા પેનલ ઉતારવી અને ફરી લગાવવી એ વધારાનું કામ અને ખર્ચ છે.
ગુજરાતમાં પવન પણ મહત્વનો છે. દરિયાકાંઠાના સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છે તાજેતરનાં વર્ષોમાં ગંભીર વાવાઝોડાં જોયાં છે, જેમ કે 2021માં તૌકતે અને 2023માં બિપરજોય. સારો ઇન્સ્ટોલર સ્ટ્રક્ચરને સ્લેબ સાથે બરાબર જકડશે, દરિયાકાંઠે ગેલ્વેનાઇઝ્ડ (galvanised) કે કાટ સામે રક્ષણવાળું સ્ટીલ વાપરશે, અને વોટરપ્રૂફિંગને નુકસાન થાય તે રીતે ડ્રિલિંગ નહીં કરે. સ્ટ્રક્ચર કેવી રીતે ફિટ થશે અને કેટલા પવન માટે ડિઝાઇન થયું છે તે પૂછો.
માલિકી અને મંજૂરી
ધાબું એકદમ યોગ્ય હોય, છતાં તેનો ઉપયોગ ફક્ત તમારા હાથમાં ન પણ હોય.
- સ્વતંત્ર મકાન કે બંગલો. ધાબું તમારું છે, એટલે નિર્ણય તમારો. PM સૂર્ય ઘર સબસિડી માટે વીજ કનેક્શન અરજદારના નામે હોવું જોઈએ.
- એપાર્ટમેન્ટમાં ફ્લેટ. ધાબું સામાન્ય રીતે બધાની મિલકત હોય છે. તમારે સોસાયટીની લેખિત મંજૂરી જોઈશે, અને દરેક માટે પૂરતી જગ્યા ન પણ હોય. સોસાયટીના કોમન મીટર પર એક જ પ્લાન્ટ ઘણી વાર સહેલો રહે છે; હાઉસિંગ સોસાયટી સોલાર ગાઇડ જુઓ.
- ભાડાનું ઘર. સબસિડી માટે કોણ અરજી કરી શકે તે pmsuryaghar.gov.in પરની પાત્રતાની શરતો પર આધાર રાખે છે, અને અરજી વીજ કનેક્શન સાથે જોડાયેલી હોય છે. પહેલાં એ શરતો ચેક કરો, અને છત પર કોઈ કામ પહેલાં મકાનમાલિકની લેખિત સંમતિ લો.
સાઇટ વિઝિટ પહેલાં ઝડપી ચકાસણી
આ સવાલના પ્રામાણિક જવાબ આપો, તો ખબર પડી જશે કે તમારું ધાબું કેટલું યોગ્ય છે:
- ધાબા પર એવો ખુલ્લો ભાગ છે જ્યાં શિયાળામાં પણ સવારે 9 થી સાંજે 4 સુધી સીધો તડકો આવે?
- ટાંકી કે પેરાપેટના છાંયા વગર પેનલ દક્ષિણ તરફ, અથવા પૂર્વ-પશ્ચિમ તરફ, રાખી શકાય?
- જોઈતા દરેક kW માટે ઓછામાં ઓછી 10 થી 12 ચો.મી. ખુલ્લી જગ્યા છે?
- સ્લેબમાં મોટું લીકેજ કે તિરાડ નથી?
- ધાબું તમારું છે, અથવા વાપરવાની લેખિત મંજૂરી છે?
પાંચેયનો જવાબ હા હોય, તો તમારું ધાબું લગભગ ચોક્કસ યોગ્ય છે. એક-બે જવાબ "કદાચ" હોય તો એ સામાન્ય છે. ઇન્સ્ટોલર ઘણી વાર ઊંચા સ્ટ્રક્ચર કે નાની સિસ્ટમથી છાંયા કે જગ્યાની સમસ્યા ઉકેલી શકે છે. રહેણાંક રૂફટોપ સોલાર પેજ પર ઘરની સિસ્ટમના પ્લાનિંગ વિશે વધુ માહિતી છે.
હવે શું કરવું
આ અઠવાડિયે ધાબાના સવારે 9, બપોરે 12 અને સાંજે 4 વાગ્યે ત્રણ ફોટા પાડો અને ટેપથી ખુલ્લી જગ્યા માપો. આ ફોટા અને માપ તમારા છેલ્લા લાઇટ બિલ સાથે રાખો. કોઈ પણ ઇન્સ્ટોલર સાથે પહેલી ઉપયોગી વાતચીત માટે આટલું પૂરતું છે. જો તમે ઇચ્છો, તો સાચા સાઇટ સર્વે માટે અમે તમને નજીકના એક ચેક કરેલા ઇન્સ્ટોલર સાથે જોડી આપી શકીએ.
આ માર્ગદર્શિકા સામાન્ય માહિતી છે, સલાહ નથી. યોજનાના નિયમો અને રકમ બદલાય છે, એટલે નિર્ણય લેતા પહેલા સત્તાવાર પોર્ટલ કે તમારી DISCOM પાસે ખાતરી કરો.