ગુજરાતમાં નેટ મીટરિંગ (net metering) માં એક બે-દિશાનું મીટર તમે ગ્રીડમાંથી લીધેલા યુનિટ અને તમારી પેનલે ગ્રીડમાં મોકલેલા યુનિટ, બંને ગણે છે. દરેક બિલિંગ સાઇકલ (billing cycle) ના અંતે મોકલેલા યુનિટ લીધેલા યુનિટમાંથી બાદ થાય છે, અને તમે ફક્ત બાકીના યુનિટનું બિલ તમારા સામાન્ય ટેરિફ (tariff) મુજબ ભરો છો. જો એ સાઇકલમાં વાપર્યા કરતાં વધુ યુનિટ મોકલ્યા હોય, તો DISCOM વધારાના યુનિટ નિયમનકારે નક્કી કરેલા નિશ્ચિત દરે તમારી પાસેથી ખરીદે છે.
મૂળ વાત આટલી જ છે. નીચે સમજાવ્યું છે કે તે તમારા બિલમાં કેવી રીતે દેખાય છે અને કયા નિયમો લાગુ પડે છે.
નેટ મીટર શું કરે છે
ગ્રીડ સાથે જોડાયેલું સોલાર લગાવો ત્યારે તમારી DISCOM (UGVCL, MGVCL, DGVCL, PGVCL કે ટોરેન્ટ પાવર) જૂનું મીટર કાઢીને નેટ મીટર (net meter) લગાવે છે. તે બે આંકડા અલગ-અલગ નોંધે છે:
- ઇમ્પોર્ટ (import): તમે ગ્રીડમાંથી લીધેલા યુનિટ, જેમ કે રાત્રે કે વાદળછાયા દિવસે.
- એક્સપોર્ટ (export): ઘરમાં તે સમયે વપરાશ કરતાં પેનલ વધુ વીજળી બનાવે ત્યારે ગ્રીડમાં ગયેલા યુનિટ.
દિવસે તમારું ઘર પહેલાં સોલારની વીજળી વાપરે છે. જે બચે તે જ ગ્રીડમાં જાય છે. રાત્રે રાબેતા મુજબ ગ્રીડમાંથી વીજળી આવે છે. તમારે કોઈ સ્વિચ દબાવવાની જરૂર નથી, બધું આપમેળે થાય છે.
ઓન-ગ્રિડ સિસ્ટમ આ રીતે ચાલે છે. હાઇબ્રિડ સિસ્ટમમાં બેટરી ઉમેરાય છે, અને ઓફ-ગ્રિડ સિસ્ટમ ગ્રીડ સાથે જોડાયેલી જ નથી હોતી; ઓન-ગ્રિડ, હાઇબ્રિડ અને ઓફ-ગ્રિડ સોલાર વિશેની અમારી પોસ્ટ ત્રણેયની સરખામણી કરે છે.
આ બે આંકડા જાતે કેવી રીતે જોવા તે ગુજરાતમાં સોલાર નેટ મીટર રીડિંગ કેવી રીતે જોવું માં સમજાવ્યું છે.
દરેક બિલ કેવી રીતે ગણાય છે
આના નિયમો ગુજરાત ઇલેક્ટ્રિસિટી રેગ્યુલેટરી કમિશન (GERC) ના છે. રહેણાંક ગ્રાહકો માટે એનર્જી એકાઉન્ટિંગ (energy accounting) બિલિંગ સાઇકલના આધારે થાય છે. એટલે કે સાઇકલ દરમિયાન મોકલેલા બધા યુનિટ એ જ સાઇકલમાં લીધેલા બધા યુનિટ સામે સેટ-ઓફ (set-off) થાય છે, દિવસના કોઈપણ સમયે હોય.
યુનિટમાં એક સરળ ઉદાહરણ:
| બિલ A | બિલ B | |
|---|---|---|
| ગ્રીડમાંથી લીધેલા યુનિટ | 400 | 200 |
| ગ્રીડમાં મોકલેલા યુનિટ | 250 | 320 |
| પરિણામ | 150 યુનિટનું બિલ | 120 વધારાના યુનિટ DISCOM ખરીદે |
બિલ A માં તમે મોકલ્યા કરતાં વધુ વાપર્યું, એટલે 150 નેટ યુનિટનું બિલ તમારા સામાન્ય ટેરિફ મુજબ આવે. બિલ B માં વાપર્યા કરતાં વધુ મોકલ્યું, એટલે યુનિટનું બિલ શૂન્ય અને 120 વધારાના યુનિટ DISCOM ખરીદે.
GERC ના નિયમો મુજબ બિલમાં ગ્રીડમાં મોકલેલા યુનિટ, DISCOM એ આપેલા યુનિટ, નેટ બિલ થયેલા યુનિટ અને નેટ એક્સપોર્ટ થયેલા યુનિટ અલગ-અલગ દર્શાવવા જરૂરી છે. એટલે હિસાબ તમે જાતે પણ ચકાસી શકો.
એક વાત નોંધી લો: હાલના નિયમોમાં બેંકિંગ (banking) એક જ બિલિંગ સાઇકલ પૂરતું છે. વધારાના યુનિટ આવતા બિલમાં ક્રેડિટ તરીકે આગળ જતા નથી. સાઇકલના અંતે DISCOM તેને ખરીદીને હિસાબ પૂરો કરે છે.
વધારાના યુનિટનું શું થાય છે
ઘણા લોકો અહીં ગેરસમજ કરે છે. વધારાના યુનિટના પૈસા તમે ગ્રીડની વીજળી માટે ચૂકવો છો તે દરે મળતા નથી. GERC ના નેટ મીટરિંગ નિયમો (ત્રીજો સુધારો, 2022) મુજબ પોતાની માલિકીની ઘરગથ્થુ સિસ્ટમના વધારાના યુનિટ DISCOM આ રીતે ખરીદે છે:
- કમિશનિંગ (commissioning) ની તારીખથી પહેલાં 5 વર્ષ સુધી, નિયમમાં નક્કી કરેલા નિશ્ચિત દરે, અને
- ત્યાર પછી બાકીના સમયગાળા માટે, GUVNL ની તાજેતરની નોન-પાર્ક સોલાર પ્રોજેક્ટની સ્પર્ધાત્મક બિડમાં આવેલા સરેરાશ ટેરિફના 75% દરે. આ દર GUVNL દર છ મહિને જાહેર કરે છે.
આ નિશ્ચિત દર તમે ગ્રીડમાંથી ખરીદેલા યુનિટ માટે ચૂકવો છો તેના કરતાં ઓછો છે. મતલબ કે જે યુનિટ તમે જાતે વાપરો (અથવા તમારા ઇમ્પોર્ટ સામે સેટ-ઓફ થાય) તે વેચેલા યુનિટ કરતાં તમારા માટે વધુ કિંમતી છે.
જો તમારી સિસ્ટમ PM સૂર્ય ઘર યોજનામાં લાગી હોય, તો GERC ના પાંચમા સુધારા (નવેમ્બર 2025) મુજબ અલગ લેખિત કનેક્ટિવિટી એગ્રીમેન્ટ (connectivity agreement) ની જરૂર નથી. તેના બદલે DISCOM તમને લેખિતમાં જણાવે છે કે એગ્રીમેન્ટ કઈ તારીખથી શરૂ થાય છે અને વધારાના યુનિટ માટે કયો દર મળશે. એ પત્ર સાચવીને રાખો.
સમય કરતાં સિસ્ટમની સાઇઝ વધુ મહત્વની
રહેણાંક ગ્રાહકનો હિસાબ આખી બિલિંગ સાઇકલ પર થાય છે, એટલે સોલાર "વાપરી નાખવા" બપોરે જ વોશિંગ મશીન ચલાવવાની દોડધામ કરવાની જરૂર નથી. બપોરે મોકલેલો એક યુનિટ એ જ સાઇકલમાં રાત્રે લીધેલા એક યુનિટને સરભર કરે છે.
વધુ મહત્વનું એ છે કે તમારા વપરાશની સરખામણીમાં સિસ્ટમ કેટલી મોટી છે. સામાન્ય સાઇકલમાં ઘરના વપરાશ જેટલી સાઇઝ હોય તો લગભગ દરેક યુનિટ તમારા વપરાશ સામે સેટ-ઓફ થાય. ઘણી મોટી હોય તો વધુ યુનિટ વધારાના ગણાય અને ઓછા ખરીદ દરે જાય. સારો ઇન્સ્ટોલર સાઇઝ સૂચવતાં પહેલાં તમારાં એક વર્ષનાં બિલ જોશે. અંદાજ માટે, ગુજરાતના મોટાભાગના વિસ્તારમાં સિસ્ટમ પ્રતિ kW રોજના લગભગ 4 થી 4.5 યુનિટ બનાવે છે, ચોમાસામાં ઓછું.
બિલમાં શું રહે છે
નેટ મીટરિંગથી ભરવાના યુનિટ ઘટે છે, પણ દરેક વખતે બિલ સંપૂર્ણ શૂન્ય થઈ જાય એવું નથી. મોકલ્યા કરતાં વધુ લીધેલા યુનિટ GERC એ નક્કી કરેલા તમારી કેટેગરીના ટેરિફ મુજબ ગણાય છે, અને ટેરિફના જે ભાગ યુનિટ પર આધાર નથી રાખતા, જેમ કે ફિક્સ્ડ ચાર્જ (fixed charge), તે બિલમાં આવી શકે છે. સોલાર પછીનાં પહેલાં થોડાં બિલ ધ્યાનથી વાંચો, જેથી તમારા કનેક્શન માટે શું સામાન્ય છે તે સમજાય.
GERC ના નિયમો એ પણ કહે છે કે રહેણાંક ગ્રાહકે વાપરેલી સોલાર વીજળી પર બેંકિંગ ચાર્જ (banking charge) લાગતો નથી. કંઈ ન સમજાય તો તમારી DISCOM ની સ્થાનિક ઓફિસમાં પૂછો.
જાણવા જેવા બીજા થોડા નિયમો
- સાઇઝ મર્યાદા. નેટ મીટરિંગ 1 kW થી 1,000 kW સુધીની સિસ્ટમ માટે છે, અને રહેણાંક સિસ્ટમ (આ મર્યાદામાં) તમારા મંજૂર લોડ (sanctioned load) ને ધ્યાનમાં લીધા વગર લગાવી શકાય છે.
- જૂની સિસ્ટમ. જે નિયમો હેઠળ સિસ્ટમ કમિશન થઈ હોય, તેના હિસાબના નિયમો એ જ રહે છે. પછીથી ક્ષમતા વધારો તો વધારાનો ભાગ તે સમયે લાગુ નિયમો મુજબ નવા એગ્રીમેન્ટમાં આવે છે.
- નિયમો બદલાઈ શકે. GERC એ મે 2026 માં ગ્રીડ ઇન્ટરેક્ટિવ ડિસ્ટ્રિબ્યુટેડ રિન્યુએબલ એનર્જી સોર્સિસ (DRES) નિયમોનો ડ્રાફ્ટ બહાર પાડ્યો છે, જે અંતિમ જાહેર થયા પછી 2016 ના નેટ મીટરિંગ નિયમોની જગ્યા લેશે. રહેણાંક ગ્રાહકો માટે ડ્રાફ્ટમાં બેંકિંગ ચાર્જ વગર બિલિંગ સાઇકલ સેટ-ઓફ ચાલુ રાખ્યું છે. અંતિમ નિયમો જાહેર ન થાય ત્યાં સુધી હાલના નિયમો લાગુ છે.
નિયમો અને સુધારા GERC ના રિન્યુએબલ એનર્જી રેગ્યુલેશન્સ પેજ પર મળશે.
નેટ મીટર માટે અરજી કોણ કરે છે
સામાન્ય રીતે તમારો ઇન્સ્ટોલર DISCOM માં નેટ મીટરની અરજી કરે છે, અને સિસ્ટમ લાગી જાય અને ઇન્સ્પેક્શન થાય પછી DISCOM મીટર લગાવે છે. PM સૂર્ય ઘરમાં અરજી અને દસ્તાવેજ નેશનલ પોર્ટલ પર પણ જાય છે, અને DISCOM ના ઇન્સ્પેક્શન પછી સબસિડી છૂટે છે. વધુ માહિતી અમારા PM સૂર્ય ઘર સબસિડી પેજ પર છે.
ઇન્સ્ટોલર પસંદ કરતાં પહેલાં શું પૂછવું તે જાણવું ઉપયોગી છે. ગુજરાતમાં સોલાર ઇન્સ્ટોલર કેવી રીતે ચકાસવો એ પોસ્ટમાં ટૂંકું ચેકલિસ્ટ છે.
મીટર લાગે તે પહેલાં સામાન્ય રીતે તમારી અરજી સામે મીટરનો ચાર્જ ભરવાનો હોય છે. ગુજરાતમાં સોલાર મીટર પેમેન્ટ માં તે સમજાવ્યું છે. તમારા બિલ પર ટોરેન્ટ પાવર લખ્યું હોય, તો ગુજરાતમાં ટોરેન્ટ પાવર સોલાર રૂફટોપ વાંચો.
હવે શું કરવું
છેલ્લા 12 મહિનાનાં લાઇટ બિલ ભેગાં કરો અને દરેક બિલિંગ સાઇકલના યુનિટ લખી લો. આ એક આંકડાથી ઇન્સ્ટોલરને ખબર પડે છે કે નેટ મીટરિંગમાં તમારા માટે કેટલી મોટી સિસ્ટમ યોગ્ય છે, અને તેમનું સૂચન વાજબી છે કે નહીં તે તમે પણ પારખી શકો. તમે ઇચ્છો તો અમે તમારી નજીકના એક ચેક કરેલા ઇન્સ્ટોલર સાથે તમને જોડી શકીએ.
આ માર્ગદર્શિકા સામાન્ય માહિતી છે, સલાહ નથી. યોજનાના નિયમો અને રકમ બદલાય છે, એટલે નિર્ણય લેતા પહેલા સત્તાવાર પોર્ટલ કે તમારી DISCOM પાસે ખાતરી કરો.