ઓન-ગ્રીડ, હાઇબ્રિડ કે ઓફ-ગ્રીડ: ગુજરાતના ઘર માટે કઈ સોલાર સિસ્ટમ?on-grid vs hybrid vs off-grid solar Gujarat

ગુજરાતમાં જે ઘરોમાં DISCOM નું નિયમિત કનેક્શન છે, તેમના માટે નેટ મીટરિંગ (net metering) વાળી ઓન-ગ્રીડ (on-grid) સિસ્ટમ સૌથી સરળ છે અને તેમાં PM સૂર્ય ઘર સબસિડી (subsidy) મળે છે. હાઇબ્રિડ (hybrid) સિસ્ટમમાં લાઇટ જાય ત્યારે બેકઅપ (backup) માટે બેટરી (battery) ઉમેરાય છે, પણ ખર્ચ અને જાળવણી વધે છે. ઓફ-ગ્રીડ (off-grid) સિસ્ટમ જ્યાં ગ્રીડ કનેક્શન નથી તેવી જગ્યા માટે છે, અને તેમાં PM સૂર્ય ઘર સબસિડી મળતી નથી.

દરેક પ્રકાર કેવી રીતે કામ કરે છે તે નીચે સમજાવ્યું છે, જેથી તમારા ઘરને ખરેખર શું જોઈએ તે નક્કી કરી શકો.

ત્રણેય પ્રકાર, એક-એક લીટીમાં

• ઓન-ગ્રીડ (grid-tied): પેનલ, ઇન્વર્ટર (inverter) અને નેટ મીટર (net meter). બેટરી નહીં. ગ્રીડ જ તમારું "સ્ટોરેજ" છે.
• હાઇબ્રિડ: પેનલ, હાઇબ્રિડ ઇન્વર્ટર અને બેટરી, અને ગ્રીડ સાથે જોડાણ પણ ચાલુ. લાઇટ જાય ત્યારે અમુક સાધનો ચલાવી શકે.
• ઓફ-ગ્રીડ: પેનલ, ઇન્વર્ટર અને બેટરી, ગ્રીડ સાથે કોઈ જોડાણ નહીં. જે વાપરો તે પેનલ કે બેટરીમાંથી જ આવવું જોઈએ.

ઓન-ગ્રીડ: મોટાભાગનાં ઘરોની પસંદ

ઓન-ગ્રીડ સિસ્ટમ દિવસે વધારાની વીજળી ગ્રીડમાં મોકલે છે અને રાત્રે ગ્રીડમાંથી લે છે. નેટ મીટર હિસાબ રાખે છે, અને દરેક બિલિંગ સાઇકલ (billing cycle) માં DISCOM તફાવતનો હિસાબ કરે છે. આ વિગતે અમારી ગુજરાતમાં નેટ મીટરિંગ પોસ્ટમાં સમજાવ્યું છે.

ફાયદા સીધા છે. ખરીદવા, સાચવવા કે બદલવા માટે બેટરી નથી, એટલે બગડવા જેવું ઓછું છે. સબસિડી મળે છે, અને મુખ્ય ભાગ ફક્ત પેનલ અને ઇન્વર્ટર છે.

એક વાત ખાસ સમજી લો: લાઇટ જાય ત્યારે ઓન-ગ્રીડ સિસ્ટમ બંધ થઈ જાય છે, ભલે તડકો પૂરો હોય. યોજના માટેના MNRE ના ટેકનિકલ સ્પેસિફિકેશન મુજબ ગ્રીડ સાથે જોડાયેલા ઇન્વર્ટરમાં "આઇલેન્ડિંગ પ્રોટેક્શન" (islanding protection) હોવું જરૂરી છે, એટલે ગ્રીડની વીજળી જાય કે તરત ઇન્વર્ટર બંધ થઈ જાય. આથી લાઇન રિપેર કરતા કર્મચારીઓ સુરક્ષિત રહે છે, જે લાઇનમાં વીજળી નથી એમ માનીને કામ કરતા હોય. એટલે તમારા વિસ્તારમાં વારંવાર લાઇટ જતી હોય અને બેકઅપ જરૂરી હોય, તો એકલી ઓન-ગ્રીડ સિસ્ટમ તે પ્રશ્ન હલ નહીં કરે.

લાઇટ જાય ત્યારે સિસ્ટમ કંઈ ન બતાવે, તો તેનું કારણ આ જ પ્રોટેક્શન છે. લાઇટ જાય ત્યારે સોલાર કેમ બંધ થઈ જાય છે માં તે સમજાવ્યું છે.

હાઇબ્રિડ: ઓન-ગ્રીડ વત્તા બેટરી

હાઇબ્રિડ સિસ્ટમ મોટાભાગનો સમય ઓન-ગ્રીડની જેમ જ ચાલે છે, પણ બેટરીમાં થોડી ઊર્જા સંગ્રહાય છે. ગ્રીડ જાય ત્યારે ઇન્વર્ટર (એ જ સુરક્ષા કારણસર) ગ્રીડથી છૂટું પડે છે અને પસંદ કરેલાં સાધનોને બેટરી અને પેનલમાંથી વીજળી આપે છે.

હાઇબ્રિડ પસંદ કરતાં પહેલાં આટલું વિચારો:

• ખર્ચ અને જાળવણી. બેટરી અને હાઇબ્રિડ ઇન્વર્ટરથી કિંમત વધે છે, અને બેટરીની સંભાળ રાખવી પડે છે. અમે ભાવ આપતા નથી, એટલે ઇન્સ્ટોલરને હાઇબ્રિડ અને ઓન-ગ્રીડ બંને વિકલ્પ સામસામે બતાવવા કહો.
• બેટરીનું આયુષ્ય. MNRE ના સ્પેસિફિકેશન મુજબ પેનલ 25 વર્ષ સુધી રેટેડ આઉટપુટના 80% થી વધુ આપવી જોઈએ. બેટરી તેના કરતાં ઘણી વહેલી ઘસાય છે, એટલે પેનલના આયુષ્ય દરમિયાન ઓછામાં ઓછી એક વાર બેટરી બદલવાની તૈયારી રાખો.
• બેકઅપ મર્યાદિત છે. બેટરી સામાન્ય રીતે લાઇટ, પંખા, ફ્રિજ અને વાઇ-ફાઇ રાઉટર જેવાં જરૂરી સાધનો માટે હોય છે, આખી રાત AC ચલાવવા માટે નહીં. કયાં સર્કિટ (circuit) બેકઅપમાં આવશે તે ઇન્સ્ટોલરને ચોક્કસ પૂછો.
• જગ્યા અને સલામતી. બેટરી માટે સૂકી, છાંયાવાળી અને હવાઉજાસવાળી સુરક્ષિત જગ્યા જોઈએ.

સબસિડીની વાત: MNRE ની PM સૂર્ય ઘર ઓપરેશનલ ગાઇડલાઇન્સ કહે છે કે રૂફટોપ સિસ્ટમમાં બેટરી સ્ટોરેજ જેવા વધારાના ભાગ હોઈ શકે, પણ સબસિડી ફક્ત સોલાર પેનલની ક્ષમતા પર ગણાય છે. બેટરીથી સબસિડી વધતી નથી. જે સિસ્ટમ ગ્રીડ સાથે જોડાયેલી હોય પણ ગ્રીડમાં વીજળી ન મોકલે (જેમ કે અમુક બેટરી હાઇબ્રિડ સિસ્ટમ), તે રાજ્યના વીજ નિયમનકારની મંજૂરીને આધીન પાત્ર ગણાઈ શકે, અને ઇન્સ્પેક્શન વખતે DISCOM રિવર્સ પાવર પ્રોટેક્શન (reverse power protection) ચકાસે છે. હાઇબ્રિડ સિસ્ટમ સાથે સબસિડી જોઈતી હોય, તો સહી કરતાં પહેલાં ઇન્સ્ટોલર પાસેથી ખાતરી કરો કે તમારી DISCOM સાથે મીટરિંગ અને મંજૂરી કેવી રીતે થશે.

બેટરીની સાઇઝ અને બેકઅપમાં ખરેખર શું ચાલે તે માટે ઘર માટે સોલાર બેટરી બેકઅપ જુઓ.

ઓફ-ગ્રીડ: ગ્રીડ કનેક્શન ન હોય ત્યાં માટે

ઓફ-ગ્રીડ સિસ્ટમનો DISCOM સાથે કોઈ સંબંધ નથી. વાપરેલો દરેક યુનિટ તે જ સમયે પેનલમાંથી કે બેટરીમાંથી આવવો જોઈએ. એટલે મોટી બેટરી, વાદળછાયા અને ચોમાસાના દિવસો માટે ધ્યાનથી સાઇઝિંગ, અને સમય જતાં બેટરી બદલવી, આ બધું આવે છે.

એ જ MNRE ગાઇડલાઇન્સ સ્પષ્ટ કહે છે કે ઓફ-ગ્રીડ ઇન્સ્ટોલેશનને PM સૂર્ય ઘર હેઠળ સબસિડી મળતી નથી, કારણ કે આ યોજના રહેણાંક DISCOM કનેક્શન સાથે જોડાયેલી ગ્રીડ-કનેક્ટેડ રૂફટોપ સિસ્ટમ માટે છે. ગ્રીડ કનેક્શન ન હોવાથી નેટ મીટરિંગ પણ નથી, એટલે તડકાવાળા દિવસે બેટરી ભરાઈ ગયા પછી વધારાની વીજળી વપરાયા વગર જ રહી જાય છે.

ગુજરાતમાં જે શહેર કે ગામના ઘરમાં વીજ કનેક્શન છે જ, ત્યાં ઓફ-ગ્રીડ ભાગ્યે જ યોગ્ય ગણાય. તે ગ્રીડ ન પહોંચે તેવી જગ્યા, જેમ કે દૂરના ફાર્મહાઉસ માટે છે. ખેતરમાં ઓફ-ગ્રીડનો વધુ સામાન્ય ઉપયોગ સોલાર વોટર પંપ છે. ગ્રીડ વગરના વિસ્તારમાં ખેડૂતો માટેના સ્ટેન્ડઅલોન (standalone) સોલાર પંપ અલગ યોજના PM-KUSUM હેઠળ આવે છે, અને અમારું સોલાર વોટર પંપ પેજ તેની માહિતી આપે છે.

સામસામે સરખામણી

	ઓન-ગ્રીડ	હાઇબ્રિડ	ઓફ-ગ્રીડ
ગ્રીડ સાથે જોડાણ	હા	હા	ના
બેટરી	ના	હા	હા (મોટી)
લાઇટ જાય ત્યારે વીજળી	ના	હા, પસંદ કરેલાં સાધનો માટે	હા, બેટરીની મર્યાદામાં
નેટ મીટરિંગ	હા	મીટરિંગ અને મંજૂરી પર આધાર	ના
PM સૂર્ય ઘર સબસિડી	હા	શક્ય, ફક્ત પેનલ ક્ષમતા પર, મંજૂરીને આધીન	ના
જાળવણી	સૌથી ઓછી	મધ્યમ (બેટરીની સંભાળ અને બદલાવ)	સૌથી વધુ

તમારા ઘર માટે કેવી રીતે નક્કી કરવું

પોતાને ત્રણ સવાલ પૂછો:

1. તમારી પાસે DISCOM કનેક્શન છે? હોય તો ઓન-ગ્રીડ કે હાઇબ્રિડથી શરૂ કરો. ન હોય તો ઓફ-ગ્રીડ જ વિકલ્પ છે.
2. લાઇટ કેટલી વાર અને કેટલા સમય માટે જાય છે? ભાગ્યે જ કે થોડા સમય માટે જતી હોય તો સામાન્ય રીતે ઓન-ગ્રીડ પૂરતું છે. વારંવાર જતી હોય અને બેકઅપ જરૂરી હોય (જેમ કે ઘરમાં વડીલ હોય, ઘરેથી ધંધો ચાલતો હોય કે બાળકો ભણતાં હોય), તો હાઇબ્રિડ વિચારો. કેટલાંક ઘરો બેકઅપ માટે હાલનું ઇન્વર્ટર-બેટરી ચાલુ રાખીને અલગથી ઓન-ગ્રીડ સોલાર લગાવે છે; તમારા વાયરિંગમાં તે ચાલે કે નહીં તે ઇન્સ્ટોલરને પૂછો.
3. બેકઅપ શેના માટે જોઈએ છે? સાધનોની યાદી બનાવો. યાદી ટૂંકી હશે તો હાઇબ્રિડની બેટરી નાની રહેશે.

જે પણ પસંદ કરો, ઇન્સ્ટોલરને એક જ રીતે ચકાસો: પોર્ટલ રજિસ્ટ્રેશન, DCR અને ALMM લિસ્ટવાળી પેનલ, અને લેખિત મેન્ટેનન્સ શરતો. અમારું ઇન્સ્ટોલર ચેકલિસ્ટ આ બધું આવરી લે છે.

હવે શું કરવું

છેલ્લા થોડા મહિનામાં લગભગ કેટલી વાર લાઇટ ગઈ અને તે વખતે કયાં સાધનો ચાલુ રાખવાં હતાં, તે લખી લો. આ યાદી અને એક વર્ષનાં લાઇટ બિલ લઈને ઇન્સ્ટોલર પાસે જાઓ, અને સરખામણી માટે ઓન-ગ્રીડ અને હાઇબ્રિડ બંને વિકલ્પ માંગો. તમે ઇચ્છો તો અમે તમારી નજીકના એક ચેક કરેલા ઇન્સ્ટોલર સાથે તમને જોડી શકીએ.