મોરબી અને વાંકાનેરના સિરામિક પટ્ટા માટે રૂફટોપ સોલારRooftop solar for the Morbi and Wankaner ceramic belt

ક્લસ્ટર કેવી રીતે વિકસ્યું

MSME-DI રાજકોટની જિલ્લા પ્રોફાઇલ (આશરે 2012ના આંકડા) માં થાનગઢ, વાંકાનેર અને મોરબીના સિરામિક ત્રિકોણમાં 597 ચાલુ યુનિટ નોંધાયા હતા: 150 માઇક્રો, 297 સ્મોલ અને 150 મીડિયમ. ત્યાર પછી પટ્ટો સતત વધ્યો છે, એટલે આ આંકડો આજની ગણતરી નહીં પણ જૂનો નીચલો અંદાજ ગણો.

એ જ 2012ની પ્રોફાઇલ કહે છે કે ઉદ્યોગ અહીં કેમ વિકસ્યો. ગુજરાતની મોટાભાગની ફાયર ક્લે (fire clay) આ વિસ્તારમાંથી નીકળતી, એટલે પહેલાં ફાયર-બ્રિક અને પછી સિરામિક બનાવનારા મોરબી અને વાંકાનેર તાલુકામાં આવ્યા. આજના ઘણા પ્લાન્ટ ઉપરના ચાર નાના GIDC એસ્ટેટની અંદર નહીં, પણ લાલપર, મકનસર, જાંબુડિયા અને ત્રાજપર આસપાસ હાઇવે અને ગામના રસ્તાઓ પર પોતાની જમીન પર છે.

ભઠ્ઠી ગેસથી, બાકી બધું વીજળીથી

આ પટ્ટામાં ભઠ્ઠી (kiln) અને સ્પ્રે ડ્રાયર પાઇપ ગેસ કે પ્રોપેનથી ચાલે છે, અને એ બળતણનું બિલ સોલારની પહોંચની બહાર છે. ગેસના ભાવ વધે ત્યારે રૂફટોપ પ્લાન્ટ ભઠ્ઠી માટે કંઈ કરી શકતો નથી, અને આ વાત શરૂઆતમાં જ સમજી લેવી સારી.

વીજળીના બિલની વાત જુદી છે. બોલ મિલ (ball mill) કલાકો સુધી સ્લિપ દળે છે, હાઇડ્રોલિક પ્રેસ આખી શિફ્ટ ચાલે છે, લાઇન ગરમ હોય ત્યાં સુધી ભઠ્ઠી અને ડ્રાયરના પંખા બંધ થતા નથી, અને સાથે ગ્લેઝ લાઇન, કોમ્પ્રેસર અને કન્વેયર ચાલે છે. વિટ્રિફાઇડ ટાઇલ્સની લાઇનમાં પોલિશિંગ અને સ્ક્વેરિંગ મશીન પ્લાન્ટના સૌથી ભારે વીજળીના વિભાગોમાં આવે છે.

• બોલ મિલ અને સ્લિપ પંપ: લાંબો, એકધારો મોટર લોડ
• પ્રેસ અને હાઇડ્રોલિક પાવર પેક: દરેક શિફ્ટમાં ભારે લોડ
• ભઠ્ઠી, ડ્રાયર અને એક્ઝોસ્ટના પંખા: ફાયરિંગ ચાલે ત્યાં સુધી સતત
• પોલિશિંગ, સ્ક્વેરિંગ અને કેલિબ્રેટિંગ લાઇન: મોટી મોટર, દિવસ અને રાત
• એર કોમ્પ્રેસર, કન્વેયર, પેકિંગ અને લાઇટ

ચોવીસ કલાકનો પ્લાન્ટ આખું સોલાર કેમ વાપરી નાખે

લાઇન ભાગ્યે જ અટકે છે, એટલે ટાઇલ્સ પ્લાન્ટની દિવસની માંગ લગભગ હંમેશાં છત જે બનાવી શકે તેના કરતાં વધારે હોય છે. મોટા પ્લાન્ટ મોટે ભાગે HT સપ્લાય લે છે, અને GERC તેમાં સોલારને એ જ દિવસે સવારે 7 થી સાંજે 6 વચ્ચે લીધેલી વીજળી સામે જ ગણે છે. ઘણી ફેક્ટરી માટે આ સમયમર્યાદા નડે છે. મોરબીના પ્લાન્ટને ભાગ્યે જ નડે, કારણ કે દિવસનો લોડ આખું ઉત્પાદન ખાઈ જાય છે અને ઓછા સરપ્લસ દરે PGVCL ને વેચવા જેવું ભાગ્યે જ કંઈ બચે છે.

એટલે સાચી મર્યાદા છતનો વિસ્તાર અને તેની મજબૂતી છે, અને નિયમમાં એક રૂફટોપ પ્રોજેક્ટ માટેની 1,000 kW ની મર્યાદા. આખી છત ભરી દો તો પણ મોટા પ્લાન્ટના મહિનાના યુનિટનો નાનો ભાગ જ સરભર થશે. છત કરતાં વધુ જોઈતું હોય તો ઇન્સ્ટોલરને ગુજરાતની નીતિ હેઠળના કેપ્ટિવ (captive) અને ઓપન એક્સેસ (open access) વિકલ્પો વિશે પૂછો.

માટીની ધૂળ, ભઠ્ઠીની ગરમી અને છત પોતે

સૂકા મહિનાઓમાં પ્રેસ વિભાગનો પાવડર અને કાચા માલના યાર્ડની ધૂળ થોડા દિવસમાં કાચ પર જામી જાય છે, અને આ બારીક ખનિજ ધૂળ ઘસારો કરે છે. સફાઈને નિયમિત કામ ગણો, મીઠા પાણી અને નરમ બ્રશથી, કોટિંગ ઘસી નાખે તેવા સૂકા કપડાથી નહીં. હાર વચ્ચે ચાલવાનો રસ્તો (walkway) રાખો જેથી સફાઈ કરનાર દરેક પેનલ સુધી સલામત રીતે પહોંચે.

બીજો મુદ્દો ગરમીનો છે. રોલર કિલનની બરાબર ઉપરની છત બાકીના શેડ કરતાં ઘણી વધુ ગરમ રહે છે, અને પેનલ જેટલી ગરમ થાય તેટલું ઉત્પાદન ઘટે. સારો લેઆઉટ પેનલને પ્રેસ, ગ્લેઝિંગ, સોર્ટિંગ અને ગોડાઉનના ભાગ પર રાખે છે, અને ભઠ્ઠીના હોલ પરના રિજ વેન્ટિલેટર, રૂફ મોનિટર અને ચીમનીથી દૂર રાખે છે.

લાંબા કિલન શેડ ઘણી વાર હળવા પર્લિન (purlin) અને પાતળાં પતરાંથી બનેલા હોય છે. કંઈ પણ ક્લેમ્પ કરતાં પહેલાં પર્લિનની સાઇઝ અને પતરાંની હાલતની સ્ટ્રક્ચરલ તપાસ માંગો, અને કાટ ખાધેલાં કે બરડ પતરાં પહેલાં બદલો.

લાલપરથી વાંકાનેર સુધીની PGVCL ઓફિસ

PGVCL ના મોરબી સર્કલમાં ત્રણ ડિવિઝન છે. મોરબી ડિવિઝનમાં ટાઉન 1, ટાઉન 2, રૂરલ, ટંકારા, લાલપર, શનાળા, પીપળીયા અને જેતપર સબ-ડિવિઝન (sub-division) છે, જે મળીને મોરબી શહેર આસપાસનો મોટાભાગનો પટ્ટો સંભાળે છે. ઢુવા અને સરતાનપર બાજુ માટે વાંકાનેર ડિવિઝનમાં ટાઉન, રૂરલ 1 અને રૂરલ 2 સબ-ડિવિઝન છે. તમારા બિલ પર લખેલી ઓફિસ જ પ્લાન્ટનું ઇન્સ્પેક્શન કરીને મીટર બદલશે.